حاجی خلیفه . [ خ َ ف َ ] (اِخ ) مصطفی بن عبداﷲ، کاتب چلبی ، معروف به حاج خلیفه ، از مورخین بزرگ ترک مستعرب مائه یازدهم است . مولد وی ، ماه ذی القعده سنه ٔ
1017 هَ . ق . بقسطنطنیه بوده است . در
14 سالگی بخدمت سلاحداری ، که پدر او نیز این کار داشت مشغول شد و در همین وقت چون شاگردی بدیوان محاسبات آناطولی (آناطولی محاسب قلمی ) در آمده و در سنه ٔ
1032 نظارت خراج را در بلاد روم عهده دار شده است .از سال
1033 تا سال
1045 هَ . ق . پیوسته با سپاهیان ترک ، در سرحدات آناطولی بود به این ترتیب که در اواخر سنه ٔ
1033 بجنگ اباظه پاشا، که سر از اطاعت باب عالی باز زده بود، پرداخت و در سنه ٔ
1035 در محاصره ٔ بغداد (
11 صفر تا
7 شوال سنه ٔ
1035)، علیه ایرانیان ،شرکت کرد. و پس از آن در جنگ دوم (از اول محرم تا
16 ربیعالاول سنه ٔ
1037) و جنگ سوم (از
6 تا
22 محرم
1038) با اباظه پاشا، یعنی محاصره ٔ ارضروم ، شرکت کرد و در اواخر ربیعالثانی سنه ٔ
1038 به استانبول بازگشت . پدر وی در ذی القعده ٔ سنه ٔ
1035 در موصل در گذشت . و حاجی خلیفه از این هنگام سمت نظارت دیوان سپاهیان سوار (سواری باش مقابله قلمی ) یافته است و هم درماه شوال سنه ٔ
1038، با سپاهیانی که بفرماندهی وزیر خسرو پاشا، برای جنگ با ایرانیان میرفتند، برفت و جنگ همدان (اواخر سنه ٔ
1039) و محاصره ٔ بغداد (از
22 صفر تا
8 ربیعالاول سنه ٔ
1040) را بدید و در اواخر سنه ٔ
1040 به قسطنطنیه بازگشت . و عاقبت جنگ بزرگی را که بین ترکان و ایرانیان روی داد و سپهسالاری لشکر ترک با شخص سلطان مراد بود، و از سنه ٔ
1043 تا سنه ٔ
1045 هَ .ق . ادامه داشت ، درک کرد و در زمستان سنه ٔ
1043 که لشکریان بحلب بودند، حاجی خلیفه به زیارت کعبه شتافت وضمناً کتابخانه های بزرگ را دیدن کرد و در ماه رجب سنه ٔ
1045 به استانبول بازگشت و به مطالعه و تألیف پرداخت و در سنه ٔ
1055 جنگ اقریطش را نیز بدید و در همین سال (
1055) از کار بر کنار شد و پس از سه سال ، به مساعدت طرفداران خود، با منصب و لقب «خلیفه » بکار خود مشغول شد و از این هنگام به «حاجی خلیفه » معروف گردید. آثار وی بترتیب تاریخ تألیف بدین قرار است :
1 - فذلکه . کتاب مختصری است بزبان عربی و شامل تاریخ تقریباً
150 سلسله . این کتاب خلاصه ای است از کتاب جنّابی با اضافاتی از مؤلف ، و تاریخ تألیف آن سنه ٔ
1051 هَ . ق . است .
2 - حاشیه ای بر تفسیربیضاوی که آن را بسال
1052 هَ . ق . نوشته است .
3 - شرحی بر محمدیه ٔ علی فوشچی منجم ، که آن را بپایان نرسانده و اکنون در دست نیست .
4 - جامعالمتون ، مشتمل برسی متن از متون معتبره و خود مؤلف بار دیگر دوازده متن آن را انتخاب و «مختصر جامعالمتون » نامیده است و تاریخ تألیف آن معلوم نیست و چون در جلد اول کشف الظنون نام این کتب آمده
۞ باید گفت مسلماً پیش از سنه ٔ
1064 هَ . ق . که سال اتمام ترتیب جلد اول کتاب مزبور است تألیف شده است .
5 - تقویم التواریخ ، کتابی است بزبان ترکی و چنانکه خودمؤلف ، در کشف الظنون
۞ گوید نتیجه ٔ کتب تاریخ است و آن را در دو ماه از ماههای سال
1058 هَ . ق . مسوده کرده است و تواریخ معموله را در آن آورده و وقایع را در جدولهائی ذکر کرده و آن را در دو نسخه ، که یکی سه کراسه و هر صفحه از آن شامل
50 سال است و دیگری ده کراسه و هر صفحه ٔ آن شامل
20 سال است قرار داده . و این کتاب فهرست مانندی است برای کتب تاریخ ، و بخصوص کتاب فذلکه ٔ سابق الذکر مؤلف . مقدمه و خاتمه ٔ جامعالمتون بترکی و خود کتاب بفارسی است .
6 - جهان نما (نسخه ٔ اول ). کتابی است بزبان ترکی در هیئت و جغرافیا. چنانکه خود مؤلف در کشف الظنون
۞ گوید این کتاب دو قسمت است : یکی دریاها، و صور آنها، و جزائر. و دیگری خشکی ، اعم از شهرها و نهرها و کوهها و مسالک و ممالک آن . این کتاب بترتیب حروف هجا و شامل اکتشافات جغرافیائی بعد از سده ٔ نهم میباشد. تاریخ تألیف جهان نما سنه ٔ
1058 هَ . ق . است و حاجی خلیفه آن را به نام سلطان محمد رابع کرده است .
7 - سلم الوصول الی طبقات الفحول ، کتابی است بزبان عربی ، در ترجمه ٔ احوال بزرگان . جلد اول این کتاب در سال
1061 و
1062 هَ . ق . پاکنویس شده است .
8 - تحفةالاخیار
۞ فی الحکم و الامثال والاشعار. کتابی است شامل پند و امثال و مرتب بترتیب حروف هجا و تاریخ تألیف آن
1061 یا
1063 هَ . ق . است .
9 - کشف الظنون عن اسامی الکتب والفنون . دائرةالمعارفی است بزبان عربی ، در نام کتابهای فارسی و عربی و ترکی تا زمان مؤلف و شامل تعریفاتی است از علوم مختلفه . حاجی خلیفه در تألیف این کتاب بیست سال وقت صرف کرده است و جلد اول آن در سال
1064 هَ . ق . بپایان رسیده است . این کتاب بهمت فلوگل ، از سال
1835 تا سال
1858 م . در لیپزیک ، با ترجمه ٔ لاتینی ، در هفت مجلد، و بسال
1274 هَ . ق . در بولاق مصر، در دو مجلد، و در سنه ٔ
1311 هَ . ق . در استانبول ، در دو مجلد، و اخیراً نیز در استانبول ، در دو جلد، بطبع رسیده است .
10 - لوامع النور فی ظلمة اطلس مینور. ترجمه ای است بزبان ترکی از اطلس مینور
۞ که در سنه ٔ
1621 م . در آرنهم
۞ بطبع رسیده . و تألیف آن درسنه ٔ
1064 و
1065 هَ . ق . پایان رسیده است .
11 - جهان نما. (نسخه ٔ دوم )، کتابی است در هیئت ، بزبان ترکی ، مؤلف در این کتاب آثار جغرافی دانها و نقشه کشهای اولی اروپا از قبیل : اُرْتلیوس
۞ و ژرار مرکاتور
۞ و کلووریوس
۞ را اساس کار خودقرار داده است .
12 - ترجمه ای از تاریخ خالکو کندیلاس
۞ بیزانسی ، نویسنده ٔ مائه ٔشانزدهم .
13 - رونق السلطنه . ترجمه ای است در باب تاریخ قسطنطنیه .
14 - ترجمه ٔ فذلکه بزبان ترکی .
15 - الالهام المقدس من الفیض الاقدس .
16 - دستورالعمل فی اصلاح الخلل ، رساله ای است در باب اصلاحات مالی ، که آن رادر سال
1063 هَ . ق . تألیف کرده است .
17 - رجم الرجیم بالسین والمیم .
18 و
19 و
20 - مجموعه ٔ تاریخی و ادبی در سه دفتر که خلاصه ٔ سیصد تألیف است .
21 - فذلکةالتواریخ . کتابی است بزبان ترکی و دنباله ٔ فذلکه است و شامل تاریخ آل عثمان از سنه ٔ
1000 هَ . ق . تا اوائل سنه ٔ
1065 هَ . ق . این کتاب از سال
1286 تا سال
1287 هَ . ق . در استانبول بطبع رسیده است .
22 - تحفةالکبار فی اسفار البحار. تاریخی است در باب جنگهای دریائی ترکیه که در سنه ٔ
1141 هَ . ق . در استانبول بطبع رسیده و جیمز میچل
۞ آن را به انگلیسی ترجمه کرده و در سنه ٔ
1831 م . در لندن بطبع رسیده است .
23 - میزان الحق فی اختیار الاحق ّ که تألیف آن را در ماه صفر
1067 هَ . ق . به پایان رسانیده است . حاجی خلیفه تا زمان ابراهیم پاشا داماد حیات داشته است وفات او در
17 ذی الحجه ٔ سنه ٔ
1067، در حدود پنجاه سالگی است .رجوع به کشف الظنون چ
1 استانبول ج
1 ص
321 و
384 و
414 و قاموس الاعلام ترکی ج
5 ص
3806 و
3807 و الاعلام زرکلی ج
3 ص و
1042 و معجم المطبوعات ستون
733 و ص
1459 و اکتفاء القنوع بماهو مطبوع ص
7 و
50 و
147 و
366 و
374 و
377 و
378 و دائرة المعارف اسلام ج
2 ص
217و
218 شود.