شمامه . [ ش َ م َ
/ م ِ ] (از ع اِ) بوی خوش که از چیزی بوییده شود. (آنندراج ) (انجمن آرا) (ناظم الاطباء)
: غنچه ٔ گل گشاد سرو بلند
بست بر برگ گل شمامه ٔ قند.
نظامی .
فرقم ز گلاب اشک تر کن
عطرم ز شمامه ٔ جگر کن .
نظامی .
ترا شمامه ٔ ریحان من که یاد آورد
که خلق از آن طرف آرند نافه ٔ مشکین .
سعدی .
ولیک در همه کاشانه هیچ بوی نبود
مگر شمامه ٔ انفاس عنبرین بویم .
سعدی .
یارب کی آن صبا بوزد کز نسیم آن
گردد شمامه ٔ کرمش کارسازمن .
حافظ.
-
شمامه صفیر ؛ صفیری که بوی خوش دهد. نوای خوشبو و این مبالغه ٔ شعری است
: به باغ مدح تو بلبل شود شمامه صفیر
چو شمه ای گل خلق تو برکشد به مشام .
سعدی .
-
معنبرشمامه ؛ که بوی خوش عنبر داشته باشد. نسیمی معنبربوی
: خنک نسیم معنبرشمامه ٔ دلخواه
که در هوای تو برخاست بامداد پگاه .
حافظ.
|| گلوله ای بشکل گوی مرکب از خوشبوها که در دست گرفته می بویند. (از آنندراج ) (ناظم الاطباء)
: شمامه نهاده بر آن جام زر
۞ ده از نقره ٔ خام هم پرگهر.
فردوسی .
چو چرخ بلند از شبه تاج کرد
شمامه پراکند بر لاجورد.
فردوسی .
بدانسته که خذ العیش و دع الطیش داد از دنیای فریبنده بباید ستد و خوش بخورد و خوش بزیست و شمامه پیش بزرگان بود. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص
605).
شمامه با شمایل راز میگفت
صبا تفسیر آیت بازمیگفت .
نظامی .
از شمایل شمامه های بهار
بی قیامت ستاره کرده نثار.
نظامی .
-
خامه ٔ محبت شمامه ؛ قلمی که از دوستی و رفاقت خوشبو باشد. (ناظم الاطباء).
-
شمامه ٔ عنبر ؛ آن است که عنبر را در مشک طلا یا نقره بگدازندو آنرا در دست دارند می بویند. (آنندراج ).
-
شمامه ٔ کافور ؛ دستنبویه که از کافور باشد
: و وی می نبشت صد پاره جامه همه قیمتی از هر دستی ... و صد شمامه از کافور... (تاریخ بیهقی چ ادیب ص
296). تختی همه از زر بود... هر پاره یک گز درازی و گزی خشکتر پهنا و بر آن شمامه های کافور و نافه های مشک و پاره های عود و عنبر. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص
550). گرد بر گرد این نرگسدانهای سیم طبق زرین نهاده همه پر عنبر و شمامه های کافور. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص
403).
- || آفتاب . (آنندراج ) (برهان ) (ناظم الاطباء).
- || ماه . (ناظم الاطباء) (برهان ).
- || روشنایی روز. (ناظم الاطباء) (از آنندراج ).
- || روز. (ناظم الاطباء) (آنندراج ) (برهان ).
|| قرصهای خوشبو. (ناظم الاطباء). || دست انبویه . دستنبویه . شمام . (یادداشت مؤلف ). دستنبو نیز نامند و آن بتشدید میم است ، ولی معمولاً به تخفیف تلفظ کنند. (از نشریه ٔ دانشکده ٔ ادبیات تبریز سال اول شماره ٔ
6 -
7). دستنبو. (لغت محلی شوشتر نسخه ٔ خطی کتابخانه ٔ مؤلف ). هرچه ببویند. (مهذب الاسماء). عنبر. عطر. بوی خوش . (یادداشت مؤلف ). نوعی از خربزه ٔ کوچک صحرایی خوشبودار که به فارسی دستنبو گویند و به هندی کچری و سنیده نامند. (غیاث ) (آنندراج )
: ترنج و شمامه ولیمو و دیگر شمومات بسیار یابند. (فارسنامه ٔ ابن بلخی ص
134).
به لطف و خوی تو در بوستان موجودات
شکوفه ای نشکفت و شمامه ای ندمید.
سعدی .
|| سازی که نی با او باشد. (آنندراج )
: شبی که ناله ز شوق شمامچی هوس است
مرا به دست ز انگشتها شمامه بس است
پی شمامه چرانیشکر نمی کردی
ترا که بر لب شیرین یار دسترس است .
سیفی بدیعی (ازآنندراج ).
|| ولف در فرهنگ شاهنامه بمعنی بخور یا شمع اهل دخان آورده (مأخذ این کلمه پیدا نشد مگر اینکه از شم عربی بمعنی بوی بگیریم ). (فرهنگ لغات شاهنامه ).