اجازه ویرایش برای همه اعضا

آلپ تکین

نویسه گردانی: ʼALP TKYN
آلپ‌ تکین، از غلامان ترک دربار سامانیان و بنیادگذار سلسلۀ غزنوی (ح ۳۱۴- ۳۵۹ق / ۹۲۶-۹۷۰م). اگر سخن نظام‎الملک را بپذیریم که می‎گوید آلپ‌تکین به هنگام رسیدن به مقام سپهسالاری خراسان (۳۴۹ق / ۹۶۰م) ۳۵ سال داشت، باید تولد او را در حدود ۳۱۴ق / ۹۲۶م بدانیم (ص ۱۲۳) آلپ‌تکین را هنگامی که غلام بود، احمد بن اسماعیل، دومین امیر سامانی، خرید و در دربار خود نگه داشت. او به سبب کاردانی و لیاقتی که از خود نشان داد، به سرعت پایگاه خویش را بالا برد. در زمان امیر نوح او فردی شناخته‌شده بود و ظاهراً جزو صاحبان مقامات دولتی محسوب می‎گردید (مقدسی، ۲ / ۴۹۳). در همان زمان، فرمانرواییِ پاره‎ای از شهرهای قلمرو سامانی به او سپرده شده بود. نظامی عروضی (ص ۱۴) دربارۀ فرمانروایی آلپ‌تکین در هرات، در کتاب خود مطالبی بیان داشته که مآخذ دیگر آن را تأیید نکرده است. پس از امیر نوح در زمان فرمانروایی پسرش، عبدالملک، آلپ‌تکین به سمت سرپرست نگهبانان دربار سامانی منصوب شد. در ۳۴۵ق / ۹۵۶م هنگامی که بکر‌بن مالک ــ سپهسالار اردوی سامانی ــ به امید گرفتند خلعت و مقام به بخارا آمد، در موقع بار یافتن نزد عبدالملک بن نوح به اتهام گرایش به آل بویه و قرمطیان دستگیر شد و در همانجا طبق طرح و قرار قبلی، آلپ‌تکین او را بر زمین زد و با یاری چند تن دیگر وی را کشت (گردیزی، ۳۵۲؛ منهاج سراج، ۲۱۰). پس از این کار، آلپ‌تکین موقعیت بهتری به دست آورد به گونه‎ای که چون روابطش با یوسف بن اسحاق، وزیر عبدالملک، که در ۳۴۸ق / ۹۵۹م به وزارت رسیده بود، تیره گردید، نزد امیر سامانی از او بدگویی کرد و سبب گردید تا وزارت را از او بستانند و به ابوعلی محمد بن محمد بلعمی (د ۳۶۳ق / ۹۷۴م) که مورد اعتماد آلپ‌تکین بود، بدهند. آلپ‌تکین در اواخر دوران عبدالملک چون حال او را دگرگون دید کمتر به حضور او می‎رفت. در این زمان عبدالملک نخست فرمانروایی بلخ را به او پیشنهاد کرد، اما آلپ‌تکین این شغل را برای خود کوچک دانست و بدانجا نرفت. پس سپهسالاری خراسان را که یکی از شغلهای مهم دوران سامانی بود، به او سپردند و ابومنصور محمد بن عبدالرزاق را که امیری ایران‌دوست بود، از آن کار برکنار کردند و به فرمانروایی طوس فرستادند. آلپ‌تکین روز ۲۰ ذیحجۀ ۳۴۹ق / ۱۰ فوریۀ ۹۶۱م به نیشابور مرکز فرمانروایی خود رفت. وزیر او در این هنگام ابوعبدالله محمد بن احمد شبلی بود. آلپ‌تکین پیش از حرکت به سوی نیشابور، با ابوعلی بلعمی وزیر سامانی پیمان بست که هر دو، جانب یکدیگر را نگه دارند. پس از آن ابوعلی هیچ کاری بی‎مشورت با آلپ‌تکین انجام نداد (گردیزی، ۳۵۳-۳۵۴). در زمان اقامت در نیشابور، آلپ‌تکین پیوسته هدایایی برای عبدالملک می‎فرستاد. از‌جمله، زمانی برای او چند اسب گسیل داشت. روزی عبدالملک به هنگام بازی چوگان از یکی از این اسبان فرو افتاد و بر اثر صدمه‎ای که دید، در ۸ شوال ۳۵۰ق / ۲۰ نوامبر ۹۶۱م درگذشت (نرشخی، ۱۳۴؛ گردیزی، ۳۵۴؛ منهاج سراج، ۲۱۰). پس از عبدالملک برای تعیین جانشین وی اختلاف پدید آمد. ابو‌علی ‌بلعمی نامه‌ای به آلپ‌تکین نوشت و نظر امرا جویا شد. آلپ‌تکین چون منصور ‌بن نوح را برای این مقام مناسب نمی‌دانست، نصر بن ‌عبد‌الملک پسر شاهِ درگذشته را برای جانشینی عبدالملک پیشنهاد کرد. نصر بر تخت سامانی نشست، لیکن پس از یک روز، بزرگان سامانی که با او موافقت نداشتند، وی را برکنار کردند (مقدسی، ۲ / ۴۹۳-۴۹۴) و منصور در ۱۹ شوال ۳۵۰ق / ۱ دسامبر ۹۶۱م، به جای عبدالملک بر تخت نشست. آلپ‌تکین چون از این جریان آگاه شد، رسولی فرستاد تا شاید بتواند نامه‎هایی را که بیش از آن به ابوعلی بلعمی در این باره نوشته بود از میان راه پس بگیرد، لیکن فرستاده دیر رسید و دربار سامانی از مخالفت آلپ‌تکین با امیر تازه آگاه شد. منصور بن نوح، آلپ‌تکین را از سپهسالاری خراسان برکنار کرد و دیگر بار ابومنصور عبدالرزاق را به این سمت برگماشت و او را فرمود که از حرکت آلپ‌تکین به سوی بخارا جلوگیری کند (گردیزی، ۳۵۴-۳۵۵؛ نرشخی، ۱۳۴-۱۳۵؛ منهاج‌سراج، ۲۱۱؛ مستوفی، ۳۸۱-۳۸۲). پس از آن منصور بن نوح، رسولی نزد آلپ‌تکین فرستاد و او را به بخارا خواست، لیکن او زیر بار نرفت و در ذیقعدۀ ۳۵۰ق / دسامبر ۹۶۱م از نیشابور بیرون آمد. ابومنصور عبدالرزاق، سپهسالار تازۀ خراسان، لشکری به دنبال او به طابران طوس فرستاد. اما آلپ‌تکین از آنجا گذشته بود، و فقط مقداری از اسباب و اموال او به تاراج رفت. پس از آن ابومنصور خود به تعقیب آلپ‌تکین رفت. از بخارا نیز نامه‎ای برای سرداران سپاه او فرستادند و او را غاصب شناساندند. آلپ‌تکین در این هنگام پیشدستی کرد و لشکرگاه را آتش زد و با ۷۰۰ تن از غلامان خاص خود راه بلخ را پیش گرفت و آن شهر را به تصرف درآورد. امیر سامانی چون از این جریان آگاهی یافت، «ببداح» را با ۰۰۰’۱۲ سپاهی به جنگ او فرستاد، لیکن در نبردی که میان دو طرف درگرفت، ببداح شکست خورد و به بخارا بازگشت (گردیزی، ۳۵۵-۳۵۶). به روایت دیگر امیر سامانی، اشعث بن محمد را به تعقیب او به بلخ فرستاد. اشعث با آلپ‌تکین جنگید و سرانجام وی را از بلخ بیرون راند، ولی او به غزنین رفت و به جنگ ادامه داد تا منصور وی را امان داد، و او به خدمت، به بخارا رفت (نرشخی، ۱۳۵). اما این روایت که آلپ‌تکین دیگر بار به خدمت سامانیان رفته است، مورد تأیید سایر مآخذ نیست و با حوادث زندگانی وی پس از این تاریخ همخوانی ندارد. آلپ‌تکین از بلخ به سوی هند رفت و چون امیر ابوعلی لاویک (یا امیرانوک)، فرمانروای غزنین، مانع عبور او از آن شهر گردید، وی را در ۳۵۱ق / ۹۶۲م از شهر بیرون راند و خود در آنجا به فرمانروایی نشست (منهاج سراج، ۲۲۶). بنابراین باید همین سال را در حقیقت سال بنیادگذاری پادشاهی غزنویان دانست: بدین‎سان آلپ‌تکین در غزنین به استقبال به فرمانروایی نشست و به‌تدریج بخشهایی از سرزمین پهناور هند را نیز گرفت و بر قلمرو خود افزود. مالیاتی که برایش می‎رسید به ۰۰۰’۱۰۰ دینار و ۰۰۰’۶ درهم برمی‎آمد (ابن حوقل، ۳۵۶-۳۵۷). سال درگذشت او را در مآخذ، مختلف نوشته‎اند. مآخذ جدید، درگذشت او را یک سال پس از تسخیر غزنین یعنی ۳۵۲ق / ۹۶۳م، ضبط کرده‌اند(زامباور، ۴۱۶؛ بار تولد، ۵۳۶؛ گردیزدی، ۳۵۶؛ حاشیه، حبیبی، ۳۴). لیکن در مآخذ دست اول، سال درگذشت او به تصریح یاد نشده است، گردیزی از پایان زندگی او در غزنین به اختصار یاد کرده، و عتبی (ص ۲۰) مرگ او را زمانی اندک پس از تصرف غزنین بیان داشته است. ابن حوقل (ص ۳۵۷) که سقوط غزنین را به دست آلپ‌تکین در ۳۵۵ق / ۹۶۶م دانسته، از رویدادهای حوالی آن سال و از هرج و مرجی که غزنین و کابل را فرا گرفته و خود شاهد آن بوده، سخن گفته است. بنابراین او نیز تلویحاً درگذشت آلپ‌تکین را پس از سال یاد‌شده دانسته است. منهاج سراج (ص ۲۲۶) که از مجلدات از‌میان‌رفتۀ تاریخ بیهقی استفاده کرده است، می‎گوید که آلپ‌تکین ۸ سال پس از آنکه غزنین را متصرف شد و زاولستان را نیز به قلمرو خود افزود، وفات یافت. به این قرار تاریخ درگذشت او را باید ۳۵۹ق / ۹۷۰م دانست. نظام‎الملک آلپ‌تکین را ستوده و فصلی از کتاب خود را به او اختصاص داده است. گرچه بسیاری از نوشته‎های او در این‌باره مستند نیست ولی نشان‌دهندۀ آن است که در زمان وی آلپ‌تکین از شهرت فراوان برخوردار بوده است. به گفتۀ نظام‌الملک آلپ‌تکین به‌تدریج بر میزان سرمایۀ خود می‎افزود تا زمانی که روزی ۳۰ غلام می‎خرید (ص ۱۲۴). او صاحب ۵۰۰ قریه در خراسان و ماوراءالنهر بود و در هر شهری کاخ و باغ و کاروانسرا و گرمابه‎ای برای خود داشت (بارتولد، ۵۱۱). پس از مرگ آلپ‌تکین فرزندش اسحاق بن آلپ‌تکین بر جای پدر نشست، اما پس از یک سال ابوعلی لاویک، امیر پیشین غزنین، او را از شهر بیرون کرد. اسحاق به ناگزیر به بخارا گریخت و در آنجا از منصور بن نوح سامانی کمک خواست. منصور به این شرط که او دست‌نشاندگی سامانیان را بپذیرد و خطبه به نام آنان بخواند، او را یاری داد و دیگر بار به فرمانروایی غزنین رسانید. پس از اسحاق غزنین به دست یکی از غلامان آلپ‌تکین به نام بِلْکاتَکین افتاد. پس از او پری‌تکین یا پیری‌‌تکین یکی دیگر از غلامان بر تخت فرمانروایی غزنین نشست و سرانجام در ۲۷ شعبان ۳۶۶ق / ۲۰ آوریل ۹۷۷م سبکتکین، یکی دیگر از غلامان ترک که داماد آلپ‌تکین بود، به فرمانروایی غزنین رسید. (منهاج‌سراج، ۲۲۷). سبکتکین پادشاهی را در خاندان خود برقرار ساخت و بدین ترتیب سلسلۀ غزنویان بنیاد نهاده شد. مآخذ ابن حوقل، ابوالقاسم محمد، صورةالارض، بیروت، دار مکتبة الحیاة؛ بارتولد، ولادیمیر، ترکستان‎نامه، ترجمۀ کریم کشاورز، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، ۱۳۵۲ش؛ بیهقی، ابوالفضل، تاریخ، به کوشش قاسم غنی و علی‎اکبر فیاض، تهران، خواجو، ۱۳۶۲ش؛ حبیبی، عبدالحی، افغانستان بعد از اسلام، کابل، ۱۳۵۷ش؛ زامباور، ادوارد ریترفون، نسب‎نامۀ خلفا و شهریاران، ترجمۀ محمدجواد مشکور، تهران، خیام، ۱۳۵۶ش؛ عتبی، ابونصر، تاریخ یمینی، ترجمۀ ابوالشرف ناصح بن ظفر جرفادقانی، به کوشش جعفر شعار، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ۱۳۵۷ش؛ گردیزی، عبدالحی بن ضحاک، تاریخ، به کوشش عبدالحی حبیبی، تهران، دنیای کتاب، ۱۳۶۳ش؛ مستوفی، حمدالله، تاریخ گزیده، به کوشش عبدالحسین نوایی، تهران، امیرکبیر، ۱۳۶۲ش؛ مقدسی، محمدبن احمد، احسن التقاسیم، ترجمۀ علینقی منزوی، تهران، شرکت مؤلفان و مترجمان ایران، ۱۳۶۱ش؛ منهاج سراج، طبقات ناصری، به کوشش عبدالحی حبیبی، کابل، انجمن تاریخ افغانستان، ۱۳۴۲؛ نرشخی، محمد بن جعفر، تاریخ بخارا، ترجمۀ ابونصر احمد بن محمد قباوی، به کوشش محمدتقی مدرس رضوی، تهران، توس، ۱۳۶۳ش؛ نظام‎الملک، حسن بن علی، سیاست‎نامه، به کوشش محمد قزوینی، تهران، زوار، ۱۳۴۴ش؛ نظامی عروضی، احمد، چهارمقاله، به کوشش محمد قزوینی، لیدن، بریل، ۱۳۲۷ق / ۱۹۰۹م. سیدعلی آل داود
واژه های قبلی و بعدی
واژه های همانند
۱ مورد، زمان جستجو: ۰.۰۵ ثانیه
الپتکین . [ اَ ت َ ] (اِخ ) رجوع به آلپ تکین شود.
نظرهای کاربران
نظرات ابراز شده‌ی کاربران، بیانگر عقیده خود آن‌ها است و لزوماً مورد تأیید پارسی ویکی نیست.
برای نظر دادن ابتدا باید به سیستم وارد شوید. برای ورود به سیستم روی کلید زیر کلیک کنید.