کوکنار

کوکنار. (اِ مرکب ) غلاف خشخاش باشد. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص 129). غلاف غوزه ٔ خشخاش باشد و به عربی رمان السعال گویند. (برهان ). غلاف غوزه ٔ خشخاش که به فارسی نارکیوا و به عربی رمان السعال گویند که دفع سرفه کند و فارسیان سرفه را کوک گویند و سرفه کردن را کوکیدن خوانند به فتح کاف و کیو بر وزن عدو نیز به معنی سرفه بود و همچنین بر وزن بیجا، وبنابراین نوعی از خشخاش را نارکیوا خوانند و کوکنارو شربت کوکنار به خاصیت خواب افزاست و خوردن آن خواب آورد. (آنندراج ) (انجمن آرا). غوزه ٔ خشخاش زیرا که کوک به معنی سرفه است و نار به معنی رمان است و لهذا به تازی رمان السعال گویند. (فرهنگ رشیدی ). غوزه ٔ خشخاش مرکب از کوک که به معنی سرفه است و نار که ترجمه ٔ رمان زیرا که به سرفه مفید است . (غیاث ). اسم فارسی خشخاش است . (فهرست مخزن الادویه ). نارکوک و نارخوک و غوزه ٔ خشخاش که از آن تریاک گیرند. (ناظم الاطباء). میوه ٔ خشخاش که دانه های خشخاش در درون آن است . گرز خشخاش . تمام خشخاش با پوست و دانه . جای دانه های خشخاش . غوزه ٔ خشخاش . رمان السعال . نارکوک . نارخوک . (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). نارکوک . در اصطلاح گیاه شناسی ، آن را «پاپاور سومنی فروم » خوانند که شیره ٔ آن افیون است . همچنین افیون از تره ای که کوک (= کاهو، به عربی خس البری ) خودرو گویند نیز گرفته شود. (از حاشیه ٔ برهان چ معین ). میوه ای کپسولی شکل خشخاش را که اصطلاحاً به نام گرز خشخاش نیز نامیده می شود کوکنار گویند و دراکثر موارد منظور از کوکنار بطور اعم همان میوه ٔ خشخاش است که به نامهای انارگیرا، نارکوک ، نارخوک نیز نامیده می شود. در برخی کتب میوه ٔ خشخاش را به نام غوزه ٔ خشخاش یاد کرده اند. در عهد صفویه ، پوست خشخاش رامثل چای دم کرده می نوشیدند و شاه عباس در سال 1030 هَ . ق . نوشیدن آن را قدغن کرد، ولی پس از شاه عباس دوباره متداول شد. (از فرهنگ فارسی معین ) : خواب در چشم آورد گویند کوک و کوکنار با فراق روی او داروی بیخوابی شود. خسروانی . کوکنار از بس فزع داروی بیخوابی شود گر برافتد سایه ٔ شمشیر تو برکوکنار. فرخی (از لغت فرس اسدی چ اقبال ص 129). بیم تو بیدار دارد بدسگالان را به شب همچو کاندر خواب دارد کودکان را کوکنار. فرخی . هر آن کس که بیخواب شد از نهیبش نخوابد سبک دیگر ازکوکناری . فرخی . کی غم بوسه و کنار خورد آنکه او کوک و کوکنار خورد. سنایی . چون کوکنار خورده ز سودا دماغ پر وز خرمی تهی شده چون کوکنار دل . سوزنی . تا بنگ و کوکنار به دیوانگی کشد دیوانه باد خصم تو بی کوکنار و بنگ . سوزنی . تا نسبتی ندارد آبی به کوکنار وین هر دو را نداند از یک شمار دل . سوزنی . جایی رسید بأس تو کز بهر خواب امن بگرفت فتنه را هوس کوک و کوکنار. انوری . بر چمن آثار سیل بود چو دُردی می فاخته کآن دید ساخت ساغری از کوکنار. خاقانی . ای هرکه افسری است سرش را چو کوکنار پیشت چو لاله بی سر و دامن تر آمده . خاقانی . تا به اثر خواب او چشم حسودش برد شورش آهن بود مغز سر کوکنار. خاقانی . در مغز فتنه خنجر چون گندنات را تا نفخ صور خاصیت کوکنار باد. ظهیر فاریابی . بخفت بخت حسودت چنانکه پنداری زمانه روز و شبش کوک و کوکنار دهد. ظهیر فاریابی (از یادداشت به خط مرحوم دهخدا). به بیداری نمانده دیگرش تاب خواص کوکنارش برده در خواب . جامی (از آنندراج ). و رجوع به هرمزدنامه تألیف پورداود ص 113 شود. || بعضی تخم خشخاش را هم گفته اند. (برهان ). به معنی خشخاش دانه هم آمده است . (آنندراج ). به معنی خشخاش دانه به طریق مجاز نیز آمده . (از فرهنگ رشیدی ). تخم خشخاش . (ناظم الاطباء) : یکی را چنان کوفت آن نامدار که گشت استخوانش همه کوکنار. اسدی (از آنندراج ). || عصاره و فشرده ٔ خشخاش را نیز گویند. (از برهان ). شربت کوکنار. دیاقودا . (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || بوته ٔ خشخاش . (فرهنگ فارسی معین ) : از آن پس بر سبز دشتی رسید همه کوکنار و گل و سبزه دید. اسدی (گرشاسب نامه چ یغمایی ص 452). بر لشکر گیاهان گل راست سلطنت کوری کوکنار که حمال افسر است . اثیر اخسیکتی . نیست نظیر تو خصم خود نبود یک بها تاج سر کوکنار و افسر نوشیروان . خاقانی . بود سر کوکنار حقه ٔ سیماب رنگ غنچه که آن دید کرد مهره ٔ شنگرف سان. خاقانی. /////////////// ریشه و نگارش پهلوی کوکنار واژه‌ی «کوکنار» (نام گیاه خشخاش و شیره‌ی آن) از نظر ریشه‌شناسی و تحول تاریخی در زبان‌های ایرانی، مسیری پرجایگزین دارد که از زبان‌های باستانی آغاز شده و شکل امروزی به خود گرفته است. ۱. ریشه‌شناسی و پیشینه واژه ریشه باستانی: واژه‌ی «کوکنار» در اصل مرکب از دو جزء است: جزء نخست «کوک» (kūk) یا «کوگ» در برخی گویش‌ها؛ که در زبان‌های ایرانی میانه و باستانی ریشه دارد. جزء دوم «نار» (nār) یا پسوندی مرتبط با نام گیاهان و میوه‌ها (همانند انار یا پسوندهای گیاه‌شناسی). تحول معنایی: در متون کهن فارسی و طب سنتی، «کوکنار» معمولاً به پوست غوزه‌ی خشخاش، خود گیاه خشخاش و عصاره‌ی مسکن آن اطلاق می‌شده است. ۲. نگارش و شکل واژه در پهلوی (فارسی میانه) در زبان پهلوی (فارسی میانه ساسانی)، اشکال مختلفی برای نام‌های گیاهان مخدر یا دارویی مرتبط با خشخاش به کار رفته است: شکل نوشتاری و آوایی در پهلوی برای خود خشخاش و شیره‌ی آن معمولاً با واژگانی چون «کُوگ‌نار» (kūgnār) یا «کُوک‌نار» (kūknār) ثبت شده است. حروف پهلوی این واژه (به خط کتیبه‌ای یا کتابی پهلوی) با حروف ک - و - ک - ن - ا - ر (به خط پهلوی: 𐭪𐭥𐭪𐭭𐭠𐭫) قابل بازنویسی و تلفظ است. در فرهنگ‌های ریشه‌شناختی زبان‌های ایرانی (مانند آثار لغت‌شناسانی چون پاول هور و هنریک ساموئل نیبرگ)، این واژه به صورت kūknār در پهلوی و فارسی دری بازسازی شده است که ریشه‌ای کهن‌تر از دوره‌ی اسلامی دارد و پل ارتباطی میان واژگان ایرانی میانه و زبان‌های هندواروپایی است. ۳. کاربرد در متون کهن فارسی این واژه پس از دوره‌ی پهلوی نیز در شعر و ادب پارسی و کتب پزشکی کهن (مانند التفهیم ابوریحان بیرونی، قانون ابن سینا و لغت‌نامه‌هایی چون لغت فرس اسدی طوسی یا مُهَذَّبُ الأَسماء) به همین شکل «کوکنار» یا «کُوکنار» ذکر شده است و شاعران بزرگی چون منوچهری و فرخی سیستانی نیز در توصیف میوه‌ها و گیاهان به آن اشاره کرده‌اند.