اریک اکسل هرملین

اریک اکسل هرملین (Eric Axel Hermelin؛ ۱۸۶۰–۱۹۴۴)، مترجم و نویسندهٔ سوئدی است؛ کسی که بخش بزرگی از آثار کلاسیک ادب فارسی، به‌ویژه عرفان و شعر صوفیانه، را به زبان سوئدی ترجمه کرد ۱. مهم‌ترین خدمت او به ادبیات فارسی هرملین را باید یکی از مهم‌ترین مترجمان ادبیات فارسی در سوئد و از چهره‌های برجستهٔ شناساندن عرفان ایرانی به خوانندگان سوئدی دانست. او در فاصلهٔ سال‌های ۱۹۱۸ تا ۱۹۴۳، مجموعه‌ای بسیار گسترده از ترجمه‌های فارسی منتشر کرد. مقالهٔ دانشنامهٔ ایرانیکا، نوشتهٔ بو اوتاس، از ۲۳ مجلد و بیش از ۸۰۰۰ صفحه ترجمه یاد می‌کند. پژوهش دیگری در سال ۲۰۲۳، با احتساب آثار و جزوه‌های دیگر، شمار آثار منتشرشدهٔ او را بیشتر گزارش می‌کند. ۲. آثار مهمی که ترجمه کرد از مهم‌ترین ترجمه‌های او می‌توان به این آثار اشاره کرد: شاعر یا نویسنده اثر سعدی بوستان و گلستان خیام رباعیات عطار نیشابوری پندنامه، منطق‌الطیر، تذکرةالاولیا مولانا جلال‌الدین رومی مثنوی، در شش مجلد شبستری گلشن راز سنایی حدیقةالحقیقه، به صورت گزیده نظامی گنجوی اسکندرنامه — گزیده‌هایی از شاهنامه و ترجمهٔ کلیله و دمنه از میان این آثار، ترجمهٔ مثنوی مولوی و آثار عطار از برجسته‌ترین کارهای او به شمار می‌آیند. ۳. شیوهٔ ترجمه و ارزش علمی کار او هرملین در ترجمه به متن اصلی وفاداری زیادی نشان می‌داد. او می‌کوشید تا حد امکان واژه به واژه ترجمه کند و در انتخاب نسخه‌ها و منابع مورد استفاده نیز دقت داشت. اما ترجمه‌هایش ویژگی‌های خاصی داشتند: - زبان سوئدی او کهنه‌گرا و گاه نامتعارف بود. - توضیحات و حاشیه‌نویسی‌های فراوانی به ترجمه‌ها می‌افزود. - برداشت عرفانی و شخصی خودش در تفسیر برخی مطالب اثر می‌گذاشت. - در مواردی نیز دچار اشتباه در ریشه‌شناسی یا تفسیر واژه‌ها می‌شد. بو اوتاس در ایرانیکا، در مجموع ترجمه‌های او را نسبتاً دقیق و قابل اعتماد ارزیابی می‌کند، هرچند به برخی لغزش‌هایش نیز اشاره دارد. ۴. تأثیر او بر فرهنگ سوئد اهمیت هرملین تنها در ترجمهٔ آثار فارسی نبود. ترجمه‌های او بر شماری از شاعران و نویسندگان سوئدی، از جمله ویلهلم اکلوند، هالمار گولبری و گونار اکلُف، اثر گذاشت. به‌واسطهٔ کوشش او، در نیمهٔ نخست قرن بیستم، ادبیات عرفانی فارسی در زبان سوئدی جایگاهی کم‌نظیر پیدا کرد. پژوهش سال ۲۰۲۳ دربارهٔ او حتی استدلال می‌کند که حجم شعر صوفیانهٔ فارسی ترجمه‌شده به سوئدی، در مقایسه با بسیاری از زبان‌های غربی، بسیار چشمگیر بوده است. ۵. زندگی شخصی و پایان عمر هرملین در خانواده‌ای اشرافی در سوئد به دنیا آمد. مدتی در هند خدمت نظامی کرد و در همان دوران با زبان اردو و فارسی آشنا شد. پس از بازگشت به سوئد، از سال ۱۹۰۹ تا پایان عمر در آسایشگاه روان‌پزشکی سنت لارس در شهر لوند اقامت داشت. بخش عمدهٔ کار ترجمهٔ فارسی او در همین دوره انجام شد. نکتهٔ شگفت‌انگیز زندگی او این است که با وجود شرایط دشوار زندگی و انزوای اجتماعی، توانست چنین مجموعهٔ عظیمی از آثار فارسی را به سوئدی برگرداند. ۶. آیا او به خود زبان فارسی نیز خدمتی کرد؟ باید میان دو نوع خدمت تفاوت گذاشت: - خدمت به زبان فارسی: هرملین دستور زبان فارسی یا فرهنگ لغت فارسی تدوین نکرد و در اصلاح یا گسترش زبان فارسی نقشی مستقیم نداشت. - خدمت به ادبیات فارسی: در این زمینه خدمت او بسیار بزرگ بود؛ زیرا آثار شاعران ایرانی را به زبانی منتقل کرد که پیش از او دسترسی به چنین حجم وسیعی از ادبیات کلاسیک فارسی در آن محدود بود. بنابراین، تعبیر دقیق‌تر این است که هرملین مترجم بزرگ و مروّج ادبیات فارسی در سوئد بود، نه پژوهشگر یا اصلاح‌گر زبان فارسی. منابع برای بررسی بیشتر 1. دانشنامهٔ ایرانیکا، مقالهٔ Bo Utas: HERMELIN, AXEL ERIC2. پژوهش دانشگاهی سال ۲۰۲۳ دربارهٔ ترجمه و دریافت شعر صوفیانهٔ فارسی در سوئد: Baron Eric Hermelin—Translation and the Merge of Traditions3. زندگی‌نامهٔ هرملین در انجمن خانوادگی هرملین: Eric, översättarenارزیابی من: هرملین از آن شخصیت‌هایی است که خدمتشان به فرهنگ فارسی نه در داخل ایران، بلکه در انتقال میراث ادبی ایران به یک حوزهٔ زبانی دیگر آشکار می‌شود. ارزش کار او به‌خصوص در ترجمهٔ گسترده و پیوستهٔ آثار عطار و مولوی است.